Hoa ban nở trắng khắp nơi, tỏa hương thơm dịu dàng tinh khiết. Những chàng trai, cô gái Thái Mường Lò và các vùng lân cận náo nức rủ nhau về dự hội chơi hang Thẩm Lé. Họ cùng nhau đắm mình trong hương xuân, cùng hái hoa ban và thỏa thích khám phá sự huyền bí của hang động. Chính nơi đây, những lời ca đối đáp giao duyên mượt mà tình tứ vang lên, chắp cánh cho tình yêu bay bổng.

Hang Thẩm Lé đẹp nhất trong quần thể hang động ở Mường Lò (tiếng Thái Thẳm là hang, Lé là liếc - mùa xuân, cảnh đẹp, tức cảnh sinh tình, trai gái giao duyên, ánh mắt đưa tình thầm kín).

Hội chơi hang Thẩm Lé được tổ chức vào tháng Hai, tháng Ba âm lịch vào các ngày mùng 5, 10, 15, 20, 25. Ngày mùng 5 tháng 2, thầy mo của xã Hạnh Sơn (xưa khu vực hang Thẩm Lé thuộc xã Hạnh Sơn) làm lễ xin mở cửa hang - “Só khai tu Thẳm Lé”.

Lễ vật gồm một con lợn chừng từ 10kg đến 30kg, mổ sạch, luộc chín, chặt nhỏ xếp thành con, xôi, gạo, rượu, trầu nước... Thầy mo khấn cầu xin thần núi, thần hang cho phép mở cửa hang để: “Trai gái tuổi xuân được vào chơi, cầu cho thành đôi hạnh phúc, lúa như rừng gianh đầu bản...” rồi mọi người vào hang quét dọn. Hội chơi hang Thẩm Lé đông nhất vào ngày 20.

Người Thái có câu: “Ỉn Thẳm Lé phiên xao/ Táy khu giáo hong sủm/Cổm kin nặm cốc lứa ban cưm”, có nghĩa là: “Chơi Thẩm Lé phiên ngày hai mươi/Bắc cầu qua suối chua/Uống nước ở gốc sung ngọt mát”. Xưa từ cánh đồng Mường Lò ra chơi hang Thẩm Lé, qua dốc Thái Lão có một dòng suối chua, bên kia có gốc sung với nguồn nước mát, ai cũng nghỉ chân uống nước rồi mới vào hang.

Cả một khu vực rộn tàng tấp nập, trai gái mặc những bộ trang phục đẹp nhất. Tiếng nói, tiếng cười, tiếng khèn, tiếng pí da diết gọi mời. Trai gái cùng nhau hái hoa ban trao tặng cho nhau như lời tỏ tình thầm kín, rồi đốt đuốc vào hang. Trong ánh sáng mờ ảo, lòng hang chỗ rộng chỗ hẹp, lối đi ngoắt ngoéo như mê cung, sự tĩnh lặng như nghe được cả tiếng đập của trái tim đang thổn thức. Đây đó những nhũ đá muôn hình kỳ thú, gợi sự liên tưởng tới quá khứ, hiện tại và tương lai.

Từng đôi trai gái gửi lòng mình qua tiếng hát giao duyên. Điều độc đáo là khi chơi hang Thẩm Lé, các bài hát đều theo điệu “Han nê”, một điệu hát cổ chỉ có ở Mường Lò và chỉ hát trong hội chơi hang Thẩm Lé (Han nê có nghĩa là ở đây, tại đây, ngụ ý tự hào).

Hết mỗi ngày hội, những đôi trai gái bịn rịn chia tay, đợi phiên hội sau với bao thao thức, khắc khoải, nhớ mong, để rồi khi gặp lại nhau duyên càng thắm, tình càng nồng, tiếng hát như tiếng lòng da diết.

Mùa xuân, chơi hang Thẩm Lé, cảnh vật và lòng người như hòa làm một. Sau mỗi phiên chơi hang, từ trong cái mờ ảo của lòng hang, mang theo dư âm của cảnh và tình, bước về phía ánh sáng mặt trời, con người như được sinh ra một lần nữa, để rồi thấy yêu hơn cuộc sống muôn màu. Mùa xuân đã làm nên sự diệu kỳ cho vạn vật, nhen lên ngọn lửa tình yêu bất diệt trong mỗi trái tim người.

Kết thúc hội chơi hang Thẩm Lé, nhiều đôi nên vợ nên chồng, mùa xuân se duyên cho họ. Trai gái các bản mường bịn rịn hát chia tay, họ khéo léo nhắc nhau làm tròn trách nhiệm với cuộc sống lao động: “Muốn chơi hãy chơi khi mùa ban nở/Muốn vui hãy vui khi mùa ban chưa tàn/Hoa héo rũ rụng xuống hết mùa/Hai tay chia tay về làm ruộng/Ánh mắt liếc vào ruộng mạ/Cho bông lúa trĩu vàng/Hẹn mùa xuân sau khi mùa ban nở...”.

Mùa xuân Mường Lò - Yên Bái có một vẻ đẹp rất riêng, đại ngàn thay tấm áo thổ cẩm muôn màu rực rỡ, núi đồi vồng căng như lồng ngực trẻ mơn mởn sức đương thì.