Thương mại hóa lễ hội có thể hiểu rộng hơn, bao gồm tất cả những hoạt động kinh doanh tại các lễ hội, các danh lam, thắng cảnh. Hiện tượng này có từ bao giờ, chắc khó có thể xác định. Tuy nhiên, những năm gần đây, do sự thương mại hóa quá đà, đã xuất hiện nguy cơ làm phai nhạt bản sắc văn hóa của các lễ hội, làm ảnh hưởng tới cảnh quan của các danh lam, thắng cảnh. Đơn cử như tại hội Lim, một lễ hội truyền thống đậm chất văn hóa Kinh Bắc, từ lâu đã trở thành niềm tự hào của người dân Bắc Ninh, được tổ chức vào ngày 13 tháng Giêng, câu chuyện thương mại hóa đã bị du khách than phiền quá nhiều. Đi dự hội, khách mong được nghe các liền anh, liền chị hát ngay tại cái nôi sinh ra quan họ. Thế nhưng, không gian ấy đậm đặc những hoạt động vui chơi có thưởng (mà thực chất là cờ bạc đỏ đen). Chuyện giao duyên với các liền anh, liền chị cũng mang màu sắc của… cát-xê.

Đơn cử thêm một hoạt động kinh doanh lễ hội nữa. Đó là chợ Viềng họp vào đêm mồng 7, sáng mồng 8 Tết âm lịch, tại hai huyện Nam Trực và Vụ Bản, Nam Định. Lệ chợ có từ xưa, bán-mua để cầu may. Hàng bán chủ yếu là đồ cổ, đồ cũ. Thế nhưng, những năm gần đây, đồ cũ, đồ cổ hiếm dần, người ta mang đồ mới ra “cổ trang”. Chợ họp chủ yếu vào ban đêm, nhếnh nhoáng ánh đèn, không có con mắt nhà nghề, mấy ai phân biệt được. Không chỉ thế, những “sòng bài” công khai núp bóng những trò vui chơi có thưởng cũng nhan nhản.

Hoạt động kinh doanh tại lễ hội còn được biểu hiện bằng những hình thức khác. Ví như việc xây dựng hệ thống cáp treo phục vụ du khách tại Hương Sơn và Yên Tử từng gây rất nhiều điều tiếng trong dư luận. Nguyên nhân chính là bởi hệ thống vận chuyển khách hiện đại này làm ảnh hưởng đáng kể tới cảnh quan khu thắng cảnh.

Đến hiện tại, có thể tạm kết luận một điều, hiếm có lễ hội nào trên địa bàn cả nước không xuất hiện những hoạt động thương mại. Tuy nhiên, nếu có thể “bình tĩnh” lại, thì không hẳn hoạt động thương mại nào cũng đáng trách.

Đương nhiên, những trò cờ bạc đỏ đen là rất xấu, gây ảnh hưởng rất lớn tới không gian văn hóa của lễ hội, cần phải loại bỏ tức thì. Còn một số hoạt động khác thì cần cân nhắc kỹ lưỡng trước khi “lên án”.

Ví như việc xây dựng hệ thống cáp treo tại Hương Sơn và Yên Tử. Người viết bài này đã từng chứng kiến một vài cụ già vì lý do sức khỏe, đã không thể lên đến động Hương Tích, đành đứng dưới bái vọng lên. Vì thế, xét về mặt tích cực, hệ thống cáp treo đã trở thành “trợ thủ đắc lực” cho không ít du khách “chân yếu tay mềm”. Giá như, việc thiết kế các hệ thống cáp treo này “khéo” hơn chút nữa, tránh được nhiều hơn nữa việc gây ảnh hưởng tới cảnh quan thiêng liêng của khu thắng cảnh!

Có cầu ắt có cung, đó là nguyên lý bất di bất dịch của không chỉ hoạt động kinh doanh. Vì thế, khi du khách phát sinh nhu cầu thì việc xuất hiện thêm những dịch vụ tiện ích hơn là tất yếu.

Hơn nữa, để văn hóa phát triển, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều gắn hoạt động thương mại với văn hóa. Văn hóa là sức hút để guồng máy thương mại vận hành. Và những thành quả của hoạt động thương mại được quay trở lại phục vụ sự phát triển của văn hóa. Một lễ hội cần có những hình thức kinh doanh nhất định để tạo doanh thu. Doanh thu đó chính là nguồn duy trì “sự sống” cho lễ hội.

Vấn đề chỉ là việc sử dụng lợi nhuận và “liều lượng” của các hoạt động thương mại tại lễ hội như thế nào.

Thực tế, có khá nhiều lợi nhuận từ các hoạt động kinh doanh lễ hội thuộc về cá nhân và không trở lại phục vụ sự tồn tại và phát triển của lễ hội. Việc ấy thể hiện sự yếu kém hay vô trách nhiệm của mỗi ban tổ chức, ban quản lý và thậm chí cao hơn là chính quyền địa phương nơi tổ chức lễ hội.

Để thương mại không những không làm “hại” mà còn góp phần duy trì và phát triển lễ hội, trách nhiệm trước tiên thuộc về địa phương tổ chức lễ hội. Thứ nữa, còn một phần trách nhiệm đáng kể thuộc về du khách. Nếu du khách không có máu đỏ đen, chắc rằng những trò cờ bạc tại lễ hội không thể tồn tại. Nếu du khách là những “du khách thông thái”, am hiểu và yêu cầu những món “văn hóa” “sạch sẽ”, chắc chắn những lễ hội “lôm nhôm” sẽ tự khắc phải giải tán. Và khi ấy, lễ hội sẽ thực sự trở thành tấm gương phản chiếu bản sắc văn hóa dân tộc.